Ramowa Dyrektywa Wodna — fundament ochrony wód w UE
Ramowa Dyrektywa Wodna (2000/60/WE) ustanowiła ramy dla ochrony wód powierzchniowych i podziemnych w całej Unii Europejskiej. Jej głównym celem jest osiągnięcie dobrego stanu ekologicznego i chemicznego wszystkich jednolitych części wód do 2027 roku — z możliwością wydłużenia terminu przy spełnieniu określonych warunków.
Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do opracowania Planów Gospodarowania Wodami (PGW) dla każdego obszaru dorzecza. W Polsce wyróżnia się dorzecza Wisły, Odry, Niemna, Pregoły, Dniestru i Łaby, z których pierwsze dwa obejmują zdecydowaną większość terytorium kraju.
Prawo wodne — krajowe regulacje
Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne (Dz.U. 2017 poz. 1566 z późn. zm.) reguluje gospodarkę wodną w Polsce. Powołuje ona Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie jako centralną instytucję zarządzającą zasobami wodnymi. Ustawa wprowadza m.in.:
- System pozwoleń wodnoprawnych dla podmiotów korzystających z wód
- Przepisy dotyczące stref ochronnych ujęć wody
- Regulacje w zakresie budownictwa na terenach zalewowych
- Zasady klasyfikacji wód i oceny ich stanu
- Opłaty za usługi wodne
Plany Gospodarowania Wodami aktualizowane są co sześć lat. Trzeci cykl planistyczny dla polskich dorzeczy obejmuje lata 2022–2027 i stanowi podstawę działań naprawczych mających na celu poprawę stanu ekologicznego wód.
Natura 2000 wzdłuż dolin rzecznych
Europejska sieć obszarów chronionych Natura 2000 obejmuje w Polsce ponad 140 obszarów specjalnej ochrony ptaków (OSO) i ponad 840 specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOO). Znaczna ich część zlokalizowana jest wzdłuż dolin rzecznych, które pełnią funkcję korytarzy ekologicznych.
Wybrane obszary Natura 2000 na polskich rzekach
- Dolina Środkowej Wisły (PLB140004) — obszar ochrony ptaków na odcinku Wisły między Warszawą a Puławami; siedlisko rybitw, sieweczek i mew
- Ujście Wisły (PLB220004) — obszar na ujściu Wisły do Bałtyku; ważne miejsce gniazdowania i żerowania ptaków wodnobłotnych
- Dolina Dolnej Narwi (PLB140014) — obszar ochrony ptaków w dolinie Narwi; naturalny charakter rzeki z licznie wykształconymi meandrami
- Biebrzański Park Narodowy (PLB200006) — największy park narodowy w Polsce; torfowiska i rozlewiska Biebrzy jako ostoja przyrody Europy
Ochrona wód przed zanieczyszczeniami ze źródeł rolniczych
Dyrektywa azotanowa (91/676/EWG) zobowiązuje Polskę do ochrony wód przed zanieczyszczeniem azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych. W 2018 roku ustanowiono w całej Polsce Obszar Szczególnie Narażony (OSN), wprowadzając obowiązek stosowania Programu działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami.
Program ten określa m.in. okresy, w których stosowanie nawozów jest zabronione, dawki nawożenia oraz wymogi dotyczące pojemności zbiorników na nawozy naturalne. Realizacja programu jest warunkiem uniknięcia odpływów biogenów do rzek i jezior.
Strefy ochronne wód
Dla ujęć wody przeznaczonej do spożycia można ustanawiać strefy ochronne składające się z terenu ochrony bezpośredniej i pośredniej. W strefach tych obowiązują zakazy i ograniczenia działalności mogącej negatywnie wpłynąć na jakość ujmowanej wody.
Ochroną bezpośrednią objęte są ujęcia wód powierzchniowych i podziemnych dostarczające wodę do zbiorowego zaopatrzenia w wodę. Obowiązek jej ustanowienia spoczywa na organach właściwych w sprawach gospodarski wodnej.
Renaturyzacja rzek — praktyczne działania
W ostatnich latach w Polsce realizowanych jest coraz więcej projektów renaturyzacji rzek — działań przywracających naturalny charakter koryt rzecznych i ich otoczenia. Projekty takie dotyczą m.in.:
- Usuwania lub modyfikacji progów piętrzących uniemożliwiających migrację ryb
- Odtwarzania naturalnego biegu rzeki na uprzednio wyprostowanych odcinkach
- Przywracania połączenia koryta z terenami zalewowymi
- Sadzenia roślinności przybrzeżnej stabilizującej brzegi w sposób naturalny
Finansowanie tych działań pochodzi m.in. z Funduszy Europejskich (LIFE, Fundusz Spójności, EFRROW) oraz ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.