Podstawy prawne i organizacja monitoringu
Monitoring wód rzecznych w Polsce realizowany jest przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ) oraz wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska. Prawną podstawę stanowią ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne oraz rozporządzenia ministra właściwego do spraw środowiska implementujące zapisy Ramowej Dyrektywy Wodnej (2000/60/WE).
Sześcioletnie cykle planowania, wyznaczone przez RDW, określają zakres i częstotliwość pomiarów. Wyniki zbierane są w Banku Danych Monitoringu Środowiska dostępnym publicznie przez portal GIOŚ.
Rodzaje monitoringu
Monitoring wód powierzchniowych dzieli się na trzy podstawowe rodzaje, różniące się zakresem, gęstością sieci pomiarowej i częstotliwością badań:
Typy monitoringu wód
- Monitoring diagnostyczny — prowadzony raz na sześć lat, obejmuje szeroki zakres wskaźników; celem jest ocena ogólnego stanu wód w dorzeczu.
- Monitoring operacyjny — prowadzony w jednolitych częściach wód zagrożonych nieosiągnięciem dobrego stanu; pomiary częstsze, skupione na wskaźnikach ryzyka.
- Monitoring badawczy — stosowany do wyjaśniania przyczyn przekroczeń norm lub oceny skuteczności działań naprawczych.
Elementy oceny jakości wód
Ocena stanu ekologicznego rzek opiera się na elementach biologicznych, hydromorfologicznych i fizykochemicznych. Każdy z tych elementów obejmuje kilka szczegółowych wskaźników.
Elementy biologiczne
Do elementów biologicznych należą: fitoplankton, makrofity i fitobentos, makroinvertebrata bentosowe (bezkręgowce denne) oraz fauna rybna. Indeks MMOR (Makrofitowy Indeks Rzeczny) i indeks MMI (Multimetric Macroinvertebrate Index) są szeroko stosowane w ocenie polskich rzek.
Elementy hydromorfologiczne
Ocena hydromorfologiczna uwzględnia reżim hydrologiczny (przepływ, poziom i czas przepływu), ciągłość rzeki (możliwość migracji organizmów i transportu osadów) oraz morfologię koryta (głębokość, szerokość, struktura i skład dna, struktura strefy brzegowej).
Metoda River Habitat Survey (RHS), adaptowana dla warunków polskich, jest jednym z narzędzi stosowanych przez GIOŚ do oceny hydromorfologicznej. Uwzględnia m.in. naturalność brzegów, obecność budowli poprzecznych i stopień modyfikacji koryta.
Elementy fizykochemiczne
Badania fizykochemiczne obejmują warunki termiczne (temperatura wody), natlenienie (BZT5, ChZT, tlenu rozpuszczonego), zasolenie, zakwaszenie (pH, zasadowość ogólna), warunki biogeniczne (azot Kjeldahla, azotany, azotyny, fosfor ogólny, fosforany) oraz szczególne zanieczyszczenia syntetyczne i niesyntetyczne.
Ramowa Dyrektywa Wodna wymaga osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego wszystkich jednolitych części wód. Dotyczy to zarówno naturalnych rzek i jezior, jak i silnie zmienionych i sztucznych jednolitych części wód.
Sieć monitoringowa w Polsce
Polska posiada jedną z najgęstszych sieci monitoringu wód rzecznych w Europie Środkowej. Punkty pomiarowe zlokalizowane są na głównych rzekach (Wiśle, Odrze, Warcie, Sanie, Narwi, Bugu) oraz na ich dopływach różnych rzędów.
Dane zbierane w ramach monitoringu przekazywane są do Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) i prezentowane w raportach dotyczących stanu wód w Europie. Polska uczestniczy również w programach pomiarowych na wodach granicznych — prowadzonych wspólnie z Niemcami, Czechami, Słowacją, Ukrainą i Białorusią.
Dostępność danych i raportowanie
Wyniki monitoringu dostępne są w kilku publicznych zasobach danych:
- Portal GIOŚ (gios.gov.pl) — raporty i bazy danych PMŚŚ
- Serwis IMGW (hydro.imgw.pl) — dane hydrologiczne w czasie rzeczywistym
- Portal Wody Polskie (wody.gov.pl) — mapy stanu wód, Plany Gospodarowania Wodami
- EEA Water Information System for Europe (WISE) — dane zbiorcze dla UE